Czy wodę z górskiego potoku trzeba filtrować, gotować albo dezynfekować?
Pytanie, które otrzymałem, brzmiało następująco.
Mam pytanie:
- czy z górskiego potoku wystarczy użyczyć Lifestraw do picia, czy dla bezpieczeństwem dodatkowo tabletka? a może sama tabletka wystarczy?
- czy jak pobieram wodę z górskiego potoku na herbatę, to wystarczy ja tylko zagotować, czy coś jeszcze?
Dziękuję i pozdrawiam
Krótka odpowiedź: woda z górskiego potoku może wyglądać na krystalicznie czystą, ale nadal może zawierać bakterie, pierwotniaki, pasożyty albo zanieczyszczenia spływające z wyżej położonych terenów. Dlatego należy ją uzdatniać -- szczególnie jeśli nie wiemy, co znajduje się powyżej miejsca poboru wody.
TL;DR -- filtr, tabletka czy gotowanie?
- Do picia prosto z potoku: filtr typu LifeStraw (Peak Solo, Personal) zwykle wystarczy na bakterie i pierwotniaki, ale nie usuwa wirusów ani zanieczyszczeń chemicznych.
- Dla większego bezpieczeństwa: można połączyć filtrację z tabletką do dezynfekcji wody, szczególnie gdy źródło wody budzi wątpliwości.
- Dla usunięcia zanieczyszczeń chemicznych: konieczny jest filtr z wkładem węglowym, jak np. przystawka LifeStraw.
- Na herbatę: zagotowanie wody jest bardzo dobrą metodą uzdatniania biologicznego.
- Sama tabletka: może wystarczyć, ale mętna woda powinna być wcześniej przefiltrowana lub przynajmniej odstana i oczyszczona mechanicznie.
Dlaczego górski potok nie zawsze oznacza bezpieczną wodę?
Mogłoby się wydawać, że skoro woda w górach zawsze jest czysta, to jest zawsze bezpieczna do picia. Że można ją sobie zaczerpnąć z potoku i po prostu się jej napić. Sam widziałem ludzi, którzy tak robią, Ostatnio widziałem biegacza, który zaczepnął wody z potoku na szlaku na Pilsko. Zaczerpnął wody do bidonu, napił się i pobiegł dalej.
Przezroczysta i czysta (na oko) woda na pewno oczywiście nie zawsze musi być bezpieczna. Może wyglądać idealnie, ale zagrożenia biologiczne są niewidoczne gołym okiem. Zresztą nie okłamujmy się, nikt nawet się takiej wodzie nie przygląda szczególnie blisko, choćby pod lupą.
Ten potok powyżej miejsca pobrania wody może być zanieczyszczony bardzo różnymi zanieczyszczeniami. Powyżej niego może znajdować się szlak, przy którym jakiś turysta załatwił grubszą potrzebę fizjologiczną. Albo jego pies. Albo jakieś dzikie zwierzę. Albo w tym potoku, kilkadziesiąt metrów wyżej, może leżeć jakieś padłe zwierzę. A może ktoś po prostu nieco wyżej wypasa owce? Może do potok zawiera wodę z warstw wodonośnych znajdujących się blisko schroniska turystycznego, do których trafia woda z oczyszczalni ścieków tego schroniska...
Zagrożeń jest wiele. O ile można liczyć na to, że w takiej wodzie nie będzie zanieczyszczeń chemicznych (np. metali ciężkich i środków ochrony roślin), to jest ryzyko, że będą tam zanieczyszczenia biologiczne i mechaniczne.
Czy LifeStraw wystarczy do picia wody z górskiego potoku?
W skrócie: raczej tak.
Nawet najtańsz filtry LifeStraw, czyli słomki Peak Personal, posiadają półprzepuszczalną membranę, która ma małe pory i zatrzymuje zanieczyszczenia mechaniczne oraz biologiczne (bakterie i pierwotniaki). W wodzie z potoku w górach największym zagrożeniem będą właśnie chorobotwórcze bakterie albo pierwotniaki (np. lamblie). Te filtry nie usuwają natomiast chorobotwórczych wirusów. Szansę na znalezienie się w wodzie w górskim potoku na przykład wirusów zapalenia wątroby typu A, oceniam jednak jako bardzo niską. Dlatego uważam, że taki filtr jest w zupełności wystarczający w takich warunkach.
Jeśli obawiasz się zanieczyszczeń chemicznych, zestawem minimum będzie filtr Peak Solo plus przystawka z wymiennym wkladem węglowym.
Jeśli obawiasz się wirusów, do wyboru pozostaje LifeStraw Escape albo filtr z zestawu Sagan Aquabrick.
Kiedy warto dodać tabletkę do dezynfekcji wody?
Lubię przypominać, że tabletki do uzdatniania wody tak naprawdę robią tylko jeden jej etap: dezynfekują ją, chemicznie neutralizując różne pływające w niej żyjątka. Jeśli mamy wodę przepuszczoną przez LifeStraw, w większości przypadków ta woda będzie dostatecznie bezpieczna do picia. Dodanie do niej tabletki z chlorem do dezynfekcji wody niewiele zmieni, choć na pewno poprawi poczucie bezpieczeństwa osoby, która tę wodę wypije.
Jeśli nie mamy do dyspozycji filtra, tabletka jest całkiem niezłym rozwiązaniem. Trzeba pamiętać tylko o jej dość istotnych ograniczeniach:
- wymaga czasu do zadziałania (trzeba wrzucić tabletkę, zamieszać, poczekać aż się rozpuści, poczekać aż zadziała),
- działa gorzej w niskich temperaturach (trzeba dać więcej czasu albo więcej tabletek, zgodnie z ich instrukcją obsługi),
- bardzo kiepsko działa w zamulonej wodzie, co może nawet spowodować, że część bakterii albo pierwotniaków nie zostanie zneutralizowana i woda nie będzie bezpieczna.
Czy sama tabletka wystarczy?
Moim zdaniem... tak, ale tylko w sprzyjających warunkach. Tabletka wrzucona do klarownej wody może być w zupełności wystarczająca do dezynfekcji biologicznej. Oczywiście nie usuwa ona mułu (cząstek zawieszonych w wodzie), mikroplastików ani chemii.
Do wody mętnej tabletki do dezynfekcji się nie nadają. Taka woda musi zostać w pierwszej kolejności przefiltrowana mechanicznie, bo zanieczyszczenia mechaniczne mogą zmniejszać skuteczność dezynfekcji chemicznej.
Czy wodę na herbatę wystarczy zagotować?
Odpowiedź oczywiście musi brzmieć: to zależy.
Gotowanie to jedna z najlepszych i najskuteczniejszych metod uzdatniania wody pod kątem zanieczyszczeń biologicznych. Życie biologiczne ginie w temperaturze nieco powyżej 60°C, a więc grubo poniżej temperatury, w której woda wrze. Dlatego za zupełnie wystarczającą metodę na dezynfekcję wody uważa się właśnie jej doprowadzenie do wrzenia w całej objętości, dzięki czemu utrzymujemy pewność, że cała woda w naczyniu została ogrzana do temperatury powyżej (grubo powyżej) 60°C. Chyba, że gotujemy wodę na dużej wysokości (przy niższym ciśnieniu atmosferycznym temperatura wrzenia się obniża), ale to zazwyczaj też wystarcza.
Oczywiście i tu są wyjątki. Przykładowo: formy przetrwalnikowe laseczek jadu kiełbasianego (Clostridium botulinum) są w stanie przetrwać temperaturę wrzenia wody. To bakterie występujące w glebie, produkujące chyba najsilniejszą truciznę, jaką znamy -- jad kiełbasiany. Nimi się jednak nie przejmujemy w kontekście uzdatniania wody, bo one potrzebują beztlenowego środowiska do wzrostu. One rozwijają się w niektórych wekowanych przetworach, jeśli nie zostały we właściwy sposób zabezpieczone (np. nie zostały poddane tyndalizacji albo pasteryzacji ciśnieniowej).
Można powiedzieć, że w wielu przypadkach woda doprowadzona do wrzenia nadaje się do przygotowania herbaty, kawy czy posiłku. Oczywiście gotowanie nie usuwa zanieczyszczeń chemicznych, dlatego nadal ważny jest wybór możliwie najbezpieczniejszego źródła.
Filtr + tabletka + gotowanie -- jak łączyć te metody?
Mogłoby się wydawać, że dokładanie kolejnej warstwy w zakresie metod uzdatniania wody jest słuszne i potrzebne. Ale nie zawsze.
Kluczowy jest dobór metody lub metod uzdatniania wody do jakości wody, z której czerpiemy. Do wody w górskim potoku wystarczy odpowiedni filtr do wody, wtedy gotowanie ani tabletki z chlorem nie będą potrzebne.
Jeśli mamy tylko filtr, który usuwa jedynie największe zanieczyszczenia mechaniczne (zawiesiny), ale już nie usuwa bakterii, to do podczyszczonej nim wody warto dodać tabletkę do dezynfekcji. Można ją też później zagotować.
Nie ma sensu łączenie gotowania i tabletek. Obie te metody robią w zasadzie dokładnie to samo.
W normalnych warunkach często wystarczy jedna metoda, ale jeśli masz wątpliwości, połącz dwie. Przykładowo: filtry do wody mogą być uszkodzone przez zamarzanie w środku wody. Jeśli masz filtr do wody zimą na wycieczce i zapomnisz go schować po użyciu pod kurtkę (a najlepiej pod koszulkę, by trzymać przy samym ciele) a temperatura była w pobliżu zera, dla bezpieczeństwa... dodaj tabletkę z chlorem albo zagotuj wodę.
Jak pobierać wodę z potoku, żeby ograniczyć ryzyko?
- pobieraj wodę możliwie wysoko, powyżej zabudowań i pastwisk, nawet, jeśli jest to woda ze źródła -- źródło to tylko miejsce, w którym warstwa wodonośna w gruncie wychodzi na powierzchnię, a warstwy wodonośne mogą być zanieczyszczone,
- wybieraj wodę płynącą, nie stojącą, bo w wodzie stojącej kumulują się zanieczyszczenia,
- unikaj wody pobieranej po intensywnych opadach, gdzie niesie ze sobą dużo osadów i zanieczyszczeń spłukanych z gruntu,
- nie pobieraj wody blisko szlaku czy miejsc biwakowych, gdzie stosunkowo łatwo może zostać zanieczyszczona przez innych turystów
- jeśli woda jest mętna -- najpierw ją przefiltruj, a absolutnym minimum jest pozostawienie jej, aby odstała (aby zanieczyszczenia mechaniczne opadły na dno pojemnika) .
Co warto mieć w plecaku?
Wariant optimum to LifeStraw Peak Solo + przystawka z wymiennym wkładem węglowym. To dobry filtr do turystyki i całkiem niezły filtr do użycia w sytuacjach kryzysowych.
Tabletki do dezynfekcji będą stanowić drugą warstwę zabezpieczenia, na przykład na ewentualność, gdy filtr ulegnie zgubieniu albo uszkodzeniu.
No i nie zaszkodzi metalowy kubek albo metalowa butelka do gotowania wody.
Podsumowanie
Najrozsądniejsze podejście brzmi: nie zakładaj, że górski potok jest bezpieczny tylko dlatego, że wygląda czysto.
Do szybkiego picia w terenie filtr LifeStraw będzie bardzo dobrym rozwiązaniem.